در میان معادن مس ایران، معدن سریدون در سال‌های اخیر توجه ویژه‌ای را در محافل تخصصی و صنعتی به خود جلب کرده است. این محدوده معدنی که در همسایگی مجتمع مس سرچشمه قرار دارد، طی مطالعات اکتشافی گسترده‌ای که در سال‌های اخیر انجام شده، به‌عنوان یکی از بزرگترین ذخایر مس پورفیری شناخته‌شده در ایران و حتی منطقه غرب آسیا معرفی شده است.
مقاله پیشنهادی: آشنایی با بزرگترین معادن مس ایران
سریدون علاوه بر مقیاس قابل‌توجه ذخیره، از نظر زمین‌شناسی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا در یکی از مهم‌ترین بخش‌های کمربند مس پورفیری کرمان قرار گرفته و مطالعات پترولوژیک و ژئوشیمیایی انجام‌شده روی آن، اطلاعات ارزشمندی درباره منشأ ماگما، فرآیند کانه‌زایی و جایگاه زمین‌ساختی این کانسار ارائه کرده است.
در این مطلب، موقعیت جغرافیایی، پیشینه اکتشافی، ذخیره و عیار مس، زمین‌شناسی و کانی‌سازی، یافته‌های علمی درباره توده‌های آذرین درونی و همچنین وضعیت توسعه و کارخانه تغلیظ معدن سریدون را بررسی می‌کنیم.
معدن سریدون کجاست؟
محدوده معدنی سریدون در جنوب استان کرمان و در مجاورت مجتمع مس سرچشمه واقع شده است. کانسار سریدون در حدود ۳ کیلومتری شمال‌شرق معدن مس سرچشمه، حدود ۱۶۰ کیلومتری جنوب‌باختری کرمان و ۵۰ کیلومتری جنوب رفسنجان قرار دارد.
ارتفاع منطقه نیز بر اساس مطالعات انجام‌شده حدود ۲۵۴۰ تا ۳۱۱۰ متر از سطح دریا گزارش شده است. نزدیکی بسیار زیاد سریدون به سرچشمه سبب شده است که این کانسار در ادبیات صنعتی با عنوان «معدن شماره ۲ سرچشمه» نیز شناخته شود.
این موقعیت جغرافیایی از نظر توسعه معدن اهمیت زیادی دارد؛ زیرا سریدون در مجاورت یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های معدنی و فرآوری مس ایران قرار گرفته و می‌تواند از ظرفیت‌های زیرساختی منطقه سرچشمه بهره‌مند شود.
پیشینه اکتشاف معدن مس سریدون
سریدون از گذشته به‌عنوان یکی از نشانه‌های کانه‌زایی مس در منطقه شناخته می‌شد، اما اکتشاف نظام‌مند آن با استفاده از روش‌های مدرن ژئوفیزیکی و حفاری‌های اکتشافی توسعه پیدا کرد.
در این فرآیند، مطالعاتی مانند پلاریزاسیون القایی (IP)، مغناطیس‌سنجی و مقاومت ویژه ظاهری انجام شد و با ادامه حفاری‌ها، ابعاد واقعی سامانه کانه‌دار به‌تدریج مشخص شد. تنها در یکی از دوره‌های اکتشافی، بیش از ۱۰۶ حلقه گمانه با مجموع متراژ بیش از ۹۳ هزار متر حفاری شده است. عمق برخی گمانه‌ها نیز به بیش از ۱۲۷۰ متر رسیده است.
این حجم از حفاری نشان‌دهنده پیچیدگی و عمق قابل‌توجه سامانه کانه‌زایی سریدون است؛ موضوعی که در مطالعات زمین‌شناسی این کانسار نیز به‌خوبی منعکس شده است.
ذخیره معدن سریدون و عیار مس
برآورد ذخیره سریدون در طول سال‌های اکتشاف، هم‌زمان با افزایش اطلاعات حاصل از حفاری‌ها و به‌روزرسانی مدل زمین‌شناسی، تغییر کرده است.
در ارزیابی‌های نسبتاً جدیدتر، پیت بهینه انتخابی برای معدن سریدون حدود ۲ میلیارد تن ماده معدنی با عیار متوسط ۰.۴۷ درصد مس برآورد شده است. همچنین در گزارش‌های پیشین مدیرعامل شرکت ملی صنایع مس ایران، منبع زمین‌شناسی سریدون حدود ۳ میلیارد تن با عیار متوسط ۰.۴۲ درصد مس اعلام شده بود.
اما رقم مهم‌تر، ذخیره قطعی تأییدشده برای این کانسار است.
بر اساس گزارش عملیات اکتشاف تفصیلی معدن شماره ۲ سرچشمه (سریدون) که از سوی وزارت صنعت، معدن و تجارت تأیید شده، ذخیره قطعی سریدون بالغ بر ۳ میلیارد و ۶۶ میلیون تن کانسنگ مس سولفیدی با عیار متوسط ۰.۴۲ درصد برآورد شده است. این میزان معادل حدود ۱۲.۸ میلیون تن مس خالص محتوی است. این رقم در گزارش‌های منتشرشده درباره اکتشافات جدید صنعت مس نیز تأیید شده است.
تفاوت میان ارقام مختلف ذخیره را باید در چارچوب فرآیند طبیعی اکتشاف معدنی تفسیر کرد؛ زیرا با افزایش تعداد گمانه‌ها، شناخت هندسه توده کانه‌دار، تغییر محدوده طراحی پیت و ارتقای مدل بلوکی، منابع و ذخایر یک کانسار می‌توانند در مراحل مختلف تغییر کنند.
زمین‌شناسی معدن سریدون؛ یک کانسار کلاسیک مس پورفیری
از نظر زمین‌شناسی، سریدون در بخش جنوبی کمربند ماگمایی ارومیه–دختر و در محدوده کمربند مس پورفیری دهج–ساردوئیه در جنوب‌غربی استان کرمان قرار دارد. این منطقه یکی از مهم‌ترین پهنه‌های مس‌دار ایران است و کانسارهایی مانند سرچشمه، دره‌زار، سرکوه و نوچون نیز در همین پهنه زمین‌شناختی قرار دارند.
کانی‌سازی سریدون از نوع مس پورفیری است و با مجموعه‌ای از توده‌های آذرین درونی، شکستگی‌ها، رگه‌ها و پهنه‌های دگرسانی گرمابی ارتباط دارد. بر اساس مطالعات پتروگرافی، توده‌های نفوذی نیمه‌عمیق با ترکیب داسیتی–ریوداسیتی تا ریولیتی پورفیری در واحدهای قدیمی‌تر آندزیتی و گرانودیوریتی نفوذ کرده‌اند. اما مطالعات جدیدتر، تصویر دقیق‌تری از سنگ‌شناسی سریدون ارائه می‌کنند.
یافته‌های علمی درباره توده آذرین درونی سریدون
یکی از مطالعات دانشگاهی مهم درباره این کانسار، مقاله‌ای است که در سال ۱۴۰۳ در نشریه پترولوژي دانشگاه اصفهان منتشر شده و به سنگ‌نگاری، زمین‌شیمی و جایگاه زمین‌ساختی توده‌های آذرین درونی کانسار سریدون پرداخته است. این پژوهش با بررسی ۳۰۰ نمونه از رخنمون‌ها و مغزه‌های حفاری و تجزیه زمین‌شیمیایی ۱۴ نمونه کم‌دگرسانی انجام شده است.
بر اساس این مطالعه، توده‌های آذرین درونی منطقه شامل گرانودیوریت، کوارتزمونزونیت و مونزونیت هستند که درون سنگ‌های آتشفشانی ائوسن، عمدتاً آندزیت و داسیت، نفوذ کرده‌اند. این توده‌ها همچنین توسط دایک‌های داسیتی با روند تقریباً شمالی–جنوبی قطع شده‌اند.
یکی از نکات مهم این پژوهش آن است که توده اصلی مرتبط با کانه‌زایی، یعنی توده آذرین درونی سریدون پورفیری، در سطح زمین برون‌زد مشخصی ندارد و شناسایی آن عمدتاً از طریق گمانه‌های اکتشافی امکان‌پذیر شده است. این موضوع، اهمیت حفاری عمیق در شناسایی هندسه واقعی سامانه کانه‌زایی سریدون را نشان می‌دهد.
کانه‌زایی و دگرسانی در سریدون
یکی از ویژگی‌های مهم کانسارهای مس پورفیری، ارتباط نزدیک کانه‌زایی با شبکه‌ای از شکستگی‌ها و رگه‌های گرمابی و پهنه‌های مختلف دگرسانی است. در سریدون نیز شواهد مشابهی مشاهده شده است.
مطالعات نشان می‌دهد ساختار استوک‌ورک در سریدون عمدتاً در گمانه‌های حفاری و به‌ویژه در عمق‌های بیش از ۴۰۰ متر مشاهده می‌شود و عمدتاً با دگرسانی پتاسیک همراه است. در مقابل، دگرسانی‌های فیلیک و آرژیلیک در سطح منطقه گسترش بیشتری دارند. دگرسانی پروپیلیتیک و سیلیسی‌شدن نیز از دیگر انواع دگرسانی گزارش‌شده در محدوده هستند.
از نظر کانی‌زایی نیز حضور پیریت و کالکوپیریت در بخش‌های سولفیدی و کانی‌های اکسیدی مس مانند آزوریت و مالاکیت گزارش شده است. این مجموعه شواهد با ویژگی‌های شناخته‌شده سامانه‌های مس پورفیری سازگار است و نشان می‌دهد کانه‌زایی مس سریدون حاصل یک سامانه گرمابی پیچیده و چندمرحله‌ای بوده است.
کانی‌شناسی توده سریدون
توده آذرین درونی سریدون پورفیری عمدتاً از کوارتز، ارتوکلاز و پلاژیوکلاز تشکیل شده و مقادیر متغیری از بیوتیت و آمفیبول نیز در آن مشاهده می‌شود. کانی‌های فرعی شامل کانی‌های کدر، زیرکن، آپاتیت و تیتانیت هستند. همچنین فعالیت سیالات گرمابی باعث تشکیل کانی‌های ثانویه‌ای مانند سریسیت، کلریت، بیوتیت و فلدسپار پتاسیک ثانویه، کلسیت، انیدریت و کانی‌های رسی شده است.
این مجموعه کانی‌شناسی، در کنار بافت پورفیری و دگرسانی گرمابی، شواهد دیگری از ارتباط توده آذرین درونی با سامانه کانه‌زایی مس پورفیری سریدون فراهم می‌کند.
وضعیت توسعه معدن و کارخانه تغلیظ سریدون
سریدون اکنون دیگر صرفاً یک پروژه اکتشافی نیست و وارد مرحله توسعه و ایجاد زیرساخت‌های معدنی و فرآوری شده است.
قرارداد طراحی، تأمین و راه‌اندازی خط اول کارخانه تغلیظ سریدون با ظرفیت حدود ۲۱ میلیون تن خوراک در سال در اسفندماه ۱۴۰۳ منعقد شد و اجرای آن از اوایل خرداد ۱۴۰۴ وارد فاز عملیاتی شد. گزارش‌های منتشرشده در سال ۱۴۰۴ نیز از آغاز فاز اجرایی و سرعت گرفتن عملیات زیرساختی این پروژه خبر داده‌اند.
در این پروژه، زیرساخت‌هایی مانند سنگ‌شکن‌های ژیراتوری، نوارهای حمل مواد Overland و استوک‌پایل در حال توسعه است. همچنین اخذ مجوزهای لازم، از جمله جواز تأسیس، مجوزهای زیست‌محیطی و تخصیص سوخت، از الزامات ادامه پروژه عنوان شده است.
پیشرفت فیزیکی این دو واحد تا پایان سال ۱۴۰۴ حدود ۳ درصد گزارش شده و بنابراین نسبت به خط اول تغلیظ در مرحله ابتدایی‌تری قرار دارند.
سریدون؛ یکی از پروژه‌های مهم توسعه صنعت مس ایران
اهمیت سریدون تنها به حجم ذخیره آن محدود نمی‌شود. نزدیکی این کانسار به مجتمع سرچشمه و قرار گرفتن آن در یکی از مهم‌ترین پهنه‌های مس‌دار ایران، امکان ایجاد یک پیوند عملیاتی میان معدن جدید و زیرساخت‌های موجود منطقه را فراهم می‌کند.
از سوی دیگر، توسعه سریدون در چارچوب برنامه‌های توسعه صنعت مس ایران برای افزایش ظرفیت تولید کنسانتره و مس محتوی دنبال می‌شود. در برنامه‌های توسعه‌ای شرکت ملی صنایع مس ایران نیز پروژه سریدون در کنار طرح‌های بزرگی مانند سونگون و میدوک مورد توجه قرار گرفته است.
چرا معدن مس سریدون مهم است؟
معدن مس سریدون را می‌توان یکی از مهم‌ترین اکتشافات جدید در کمربند مس کرمان دانست؛ کانساری که از یک سو به دلیل ذخیره قطعی بیش از ۳ میلیارد تن کانسنگ مس سولفیدی با عیار متوسط ۰.۴۲ درصد و حدود ۱۲.۸ میلیون تن مس محتوی، از مقیاس بسیار بزرگی برخوردار است و از سوی دیگر، به دلیل ویژگی‌های زمین‌شناسی و پترولوژیک، نمونه‌ای ارزشمند برای مطالعه کانسارهای مس پورفیری ایران به شمار می‌رود.
مطالعات علمی نشان می‌دهد کانه‌زایی سریدون با توده‌های آذرین درونی پورفیری، دگرسانی‌های گرمابی و ساختارهای استوک‌ورک در ارتباط است و منشأ ماگمایی آن نیز با محیط زمین‌ساختی مرتبط با فرورانش نئوتتیس سازگاری دارد.
از منظر صنعتی نیز سریدون اکنون در حال عبور از مرحله اکتشاف به سمت توسعه معدن و احداث کارخانه تغلیظ است. مجاورت با سرچشمه، ذخیره بزرگ و امکان توسعه زیرساخت‌های فرآوری، این پروژه را به یکی از طرح‌های مهم آینده صنعت مس ایران تبدیل کرده است.
با این حال، باید میان منبع زمین‌شناسی، ذخیره قابل طراحی و ذخیره قطعی تفاوت قائل شد و ارقام ذخیره را همواره با توجه به تاریخ گزارش و مبنای محاسبه آن‌ها تفسیر کرد. همچنین با توجه به ادامه روند توسعه پروژه، اطلاعات مربوط به ظرفیت نهایی، پیشرفت اجرایی و زمان‌بندی بهره‌برداری ممکن است در گزارش‌های آتی به‌روزرسانی شود.