مس یکی از با ارزش‌ترین دارایی‌های معدنی ایران به شمار می‌رود. معادن مس در ایران نه صرفا به عنوان یک بخش صنعتی و اقتصادی بلکه نمادی از توسعه در دهه‌های پیشین در ایران به شمار می‌روند. ایران با دارا بودن یک معدن کلاس جهانی و چندین معدن کلاس متوسط مس و تعداد بسیاری معادن کوچک مس، در میان برترین کشورهای جهان از نظر ذخایر مس به شمار می‌آید. بر اساس گزارش «گروه بین‌المللی مطالعات مس» در سال ۲۰۲۵، ایران در رتبه ۱۶ امین تولید کنندگان مس در جهان به شمار می‌رود. همچنین بر اساس گزارش‌های جدید، از نظر ذخایر مس، ایران در میان ده کشور برتر جهان قرار دارد. با رشد روزافزون تقاضای مس در جهان و افزایش قیمت آن، مس حالا بیش از پیش اهمیت یافته است. در این مقاله به بررسی بزرگترین معادن مس ایران می‌پردازیم و ویژگی‌های آن را بررسی می‌کنیم.
مهمترین معادن مس در ایران
صنعت مس تا حد بسیاری به معادن بزرگ وابسته است، به گونه‌ای که بخش قابل توجهی از تولیدات معدنی در جهان، توسط ۲۰ معدن بزرگ مس در جهان تولید می‌شود. ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست. با وجود بالا بودن تعداد معادن مس کوچک مقیاس در ایران، بخش اعظم تولیدات مس در ایران توسط بزرگترین معادن مس ایران که تعداد آن‌ها فراتر از انگشتان دست نمی‌رسد صورت می‌پذیرد. در ادامه به ترتیب با بزرگترین معادن مس ایران آشنا می‌شویم.
معدن مس سرچشمه
معدن مس سرچشمه بزرگترین معدن مس ایران و یک معدن مس در کلاس جهانی به حساب می‌آید. این معدن در شهرستان رفسنجان ( در مسیر رفسنجان به شهربابک) قرار دارد. در بین سال‌های ۱۲۷۶ تا ۱۳۲۱ شمسی، کارشناسان خارجی که از این منطقه بازدید کرده بودند، وجود مس در این منطقه را تائید کرده بودند. با این وجود، کانسار معدن مس سرچشمه در سال ۱۳۲۸ به صورت رسمی کشف شد.
معدن مس سرچشمه یک معدن مس پورفیری است و از کانی‌های کالکوپیریت و کالکوسیت تشکیل شده است. این معدن به صورت روباز یا OpenPit استخراج می‌شود.
این معدن همانند سایر معادن بزرگ مس در ایران، در اختیار شرکت ملی صنایع مس ایران قرار دارد. در مجاورت این معدن، مجتمع عظیمی از کارخانجات شامل تغلیظ، ذوب، پالایشگاه و کارخانه مفتول و همچنین واحد اسید سولفوریک قرار دارد و این مجتمع را به یکی از بزرگترین مجتمع‌های صنعتی کشور تبدیل کرده است.
آمار تولیدات معدن مس سرچشمه
بر اساس گزارش هیئت مدیره شرکت ملی صنایع مس ایران در سال مالی ۱۴۰۳، تولیدات مجتمع مس سرچشمه شامل:
- ۲۹ میلیون تن سنگ سولفوری
- ۷۲۵ هزار تن کنسانتره مس
- ۸۰۰۰ تن کنسانتره مولیبدن
- ۲۴۰ هزار تن کاتد مس
- ۱۰۸ هزار تن مفتول
- و ۹۱۰ هزار تن اسید سولفوریک
تولید می‌شود. توجه کنید که تمام سنگ به کنسانتره و تمام کنسانتره به کاتد تبدیل می‌شود و این مجتمع زنجیره ارزش صنعت مس را از معدن تا محصولات نیمه ساخته به صورت کامل در اختیار دارد.
معدن مس سونگون
معدن مس سونگون در استان آذربایجان شرقی، در حال حاضر دومین معدن بزرگ مس در کشور است. این معدن نیز در اختیار شرکت ملی صنایع مس ایران است.
مجتمع مس سونگون شامل واحد معدن، تغلیظ و لیچینگ است و تولید مس به روش پیرومتالورژي در این مجتمع در حال حاضر صورت نمی‌پذیرد.
آمار تولیدات معدن مس سونگون
آمار تولیدات معدنی در مجتمع مس سونگون شامل:
- ۱۴ میلیون تن سنگ سولفور
- ۳۰۰ هزار تن کنسانتره مس
- و ۳ هزار تن کنسانتره مولیبدن
می‌باشد.
معدن مس میدوک
معدن مس میدوک در شهرستان شهربابک، یکی از بزرگترین معادن مس ایران است. این معدن که در فاصله ۳۰ کیلومتری شهرستان شهربابک قرار دارد. این معدن نیز همانند سایر معدن‌های مس بزرگ ایران در اختیار شرکت ملی صنایع مس ایران است. در ساختار مدیریتی شرکت ملی مس، معدن مس میدوک در زیرمجموعه مجتمع مس شهربابک قرار دارد. مجتمع مس شهربابک شامل معادنی نظیر میدوک، چاه‌فیروزه، ایجو و … است. به تازگی معدن شماره ۲ میدوک نیز فعالیت خود را آغاز کرده است.
در مجاورت معدن مس میدوک واحد تغیظ ۱ (فعال) ، تغلیظ ۲ و ۳ (در حال راه‌اندازی) قرار دارند. همچنین استحصال مس به روش هیپ لیچینگ نیز در مجاورت این معدن انجام می‌شود.
علاوه بر این معادن، مجتمع ذوب مس خاتون (شامل ذوب، پالایشگاه و کارخانه اسید سولفوریک)، یکی از دو واحد ذوب مس در ایران است که در زیرمجموعه مجتمع مس شهربابک قرار دارد.
آمار تولیدات معدن مس میدوک
بر اساس اطلاعات منتشر شده در سال ۱۴۰۳ در معدن مس میدوک
- ۷ میلیون تن سنگ سلفوری
- ۱۵۰ هزار تن کنسانتره مس
- ۲۰۰ هزار تن کاتد مس
- و ۶۰۰ هزار تن اسید سولفوریک
تولید می‌شود. باید توجه کرد که تولیدات کاتد و اسید سولفوریک در مجتمع ذوب خاتون آباد ( ۴۰ کیلومتری معدن) انجام می‌شود.
معدن مس دره‌زار
معدن مس دره زار در فاصله ۶ کیلومتری از معدن مس سرچشمه قرار دارد. آمار ثبت شده در صورت مالی شرکت مس نشان می‌دهد که تولید سنگ معدن سولفوری در این معدن در حدود ۱۰ میلیون تن و تولید کنسانتره مس در حدود ۱۴۳ هزار تن است.
معدن مس درآلو
معدن مس درآلو در شهرستان رابر در استان کرمان قرار دارد. تولید سنگ سولفوری در سال ۱۴۰۳ در حدود ۷ میلیون تن و تولید کنسانتره در حدود ۱۰۰ هزار تن است.
معدن مس چاه فیروزه
معدن مس چاه فیروزه در شهرستان شهربابک نیز یکی از بزرگترین معادن مس در ایران به شمار می‌رود. این معدن در فاصله ۳۰ کیلومتری شهربابک و ۱۰ کیلومتری معدن مس میدوک قرار دارد. کارخانه تغلیظ این معدن در حال راه‌اندازی است و پس از راه اندازی به یکی از مهمترین معادن مس کشور تبدیل خواهد شد.
سایر معادن
علاوه بر معادن فوق، معادن. دیگری نظیر معدن مس ایجو در شهربابک، معدن مس چهارگنبد، معدن مس تخته گنبد، معدن مس چهل‌کوره و … از جمله معادن مس کشور به شمار می‌آیند.
ایران نیازمند اکتشافات بیشتر در حوزه مس
با وجود ذخایر بسیار مس در ایران، همچنان ایران سرزمینی جوان در حوزه معدن به شمار می‌اید و افزایش فعالیت‌های اکتشافی می‌تواند میزان ذخایر مس و همچنین تولیدات را افزایش دهد. در حال حاضر شرکت ملی صنایع مس ایران بیشترین فعالیت اکتشافی در کشور را انجام می‌دهد. با این وجود افزایش سطح اکتشافات معدنی از مهمترین نیازهای حال حاضر در کشور است.