معدن مس سرچشمه نه صرفا بزرگترین معدن مس ایران بلکه نماد معدنکاری در ایران است. هنگامی که یک معدن کلاس جهانی را بخواهیم معرفی کنیم بدون شک معدن سرچشمه باید نخستین نامی باشد که به زبان بیاید. اگر می‌خواهید با این معدن آشنا شوید، این مقاله را تا انتها بخوانید.

معرفی معدن مس سرچشمه، بزرگترین معدن مس ایران

در استان کرمان، در ۵۰ کیلومتری جنوب شهرستان رفسنجان و ۷۰ کیلومتر شرق شهرستان شهربابک، بزرگترین معدن مس ایران و خاورمیانه قرار دارد. این معدن در کنار کارخانجات عظیم تغلیظ، ذوب، پالایش، اسید سولفوریک و ..، یکی از بزرگترین مجتمع‌های صنعتی کشور را شکل داده است.

مقاله پیشنهادی: بزرگترین معادن مس ایران

تاریخچه معدن مس سرچشمه

اگر تاریخ صنعتی شدن ایران را مطالعه کرده باشید، معدن سرچشمه یکی از بخش‌های طلایی آن است. کافیست در خاطرات صنعتگران ایرانی نظیر مرحوم رضا نیازمند سیر کنید تا اهمیت این معدن در تاریخ ایران را مشاهده کنید.

۱۲۰ تا ۱۳۰ سال پیش،‌ درجریان احداث تلگراف در ایران، یک کارشناس آلمانی که در حال گذر از سیرجان به رفسنجان بوده است، در یادداشت‌های خود به وجود معدنی در این منطقه اشاره می‌کند. در طی دهه‌های بعد نیز چند زمین شناس در مقالات خود به وجود این معادن اشاره می‌کنند  و در سال ۱۳۲۸، معدن مس سرچشمه ثبت می‌شود اما هیچ اقدام عملیاتی تا سال ۱۳۴۶ صورت نمی‌پذیرد.

در آن‌سال‌ها، برادران رضایی که از کارآفرینان نامدار پیش از انقلاب بودند، به چوپانانی که سنگ‌هایی رنگی را پیدا می‌کردند و به آن‌ها تحویل می‌دادند انعام می‌دادند. یکی از همین سنگ‌ها، زمینه ورود رسمی برادران رضایی به صنعت مس و تشکیل شرکت «سهامی صنایع مس کرمان» می‌شود و عملیات حفاری در معدن مس سرچشمه آغاز می‌شود.

مدتی بعد، به دلیل شکست در دریافت وام از بانک‌های خارجی برای احداث کارخانه‌های مورد نیاز، سرانجام شورای اقتصاد وقت در تاریخ ۲۲ آذر ۱۳۵۰، معدن مس سرچشمه را ملی اعلام کرد. در همان سال، قانون تأسیس «شرکت سهامی معادن مس سرچشمه» به تصویب رسید.

پس از تشکیل این شرکت، دکتر «رضا نیازمند» در سال ۱۳۵۱ به عنوان نخستین مدیرعامل شرکت منصوب شد. وی قراردادی با شرکت معدنی بین‌المللی «آناکوندا» منعقد کرد و بلافاصله کار ساخت کارخانه‌های فرآوری مس با مشارکت شرکت‌های بین‌المللی آغاز گردید. در سال ۱۳۵۲ نیز شرکت «پارسونزجونز» به عنوان پیمانکار ساخت کارخانه‌های مجتمع انتخاب شد. عملیات اجرایی و نصب تجهیزات در سرچشمه از همان سال شروع شد و تا پاییز ۱۳۵۷ بیش از ۹۵ درصد آن به پایان رسید.

در طی بیش از ۵۰ سال عملیات پیوسته، کارخانجات متعدد تغلیظ، ذوب، پالایشگاه، لیچینگ، اسید، مفتول و … به این مجموعه اضافه شد و در حال جاضر هزاران مهندس و کارگر در این معدن مشغول به کارند.

ویژگی‌های زمین شناسی معدن مس سرچشمه

معدن مس سرچشمه  در کمربند ساختاری ارومیه‑دختر جای گرفته است. این کانسار از نوع پورفیری است؛ یعنی کانی‌زایی مس در ارتباط با توده‌های نفوذی گرانودیوریتی میوسن شکل گرفته و سیالات ماگمایی داغ، ماده معدنی را در سطحی وسیع و با عیار نسبتاً پایین اما با تناژ بسیار بالا پراکنده کرده‌اند. به‌همین دلیل، روش استخراج از آن روباز و در مقیاس صنعتی عظیم انجام می‌شود.

براساس آخرین مطالعات اکتشافی و ارزیابی‌های زمین‌شناسی، مجموع ذخایر معدنی دو کلاس Measured و Indicated معدن سرچشمه با در نظر گرفتن عیار حد ۰/۱۵ درصد برابر ۳۱۲۵ میلیون تن با متوسط عیار ۰/۴۱ درصد مس می‌باشد. همین ویژگی‌ها، سرچشمه را به یکی از بزرگترین و مهم‌ترین معادن مس پورفیری در غرب آسیا تبدیل کرده است.

مقاله پیشنهادی: آشنایی با معدن مس میدوک

مجتمع مس سرچشمه: از معدن تا مفتول

واژه معدن برای توصیف مکانی است که سنگ معدن خام از آنجا خارج می‌شود. اما وقتی از سرچشمه صحبت می‌کنیم، تنها از یک معدن صحبت نمی‌کنیم. مجتمع مس سرچشمه که معدن سرچشمه تنها بخشی از آن است، هرآنچیزی که در بخش صنایع بالادستی مس به آن فکر می‌کنید را دارد. در ادامه، به بررسی بخش‌های مختلف زنجیره ارزش صنعت مس در مجتمع مس سرچشمه می‌پردازیم.

استخراج از معدن

معدن مس سرچشمه یک معدن روباز یا Open-pit است. در این معدن بر اساس نقشه‌های طراحی شده، با انجام عملیات آتشباری، سنگ معدن از دل زمین جدا می‌شود و توسط شاول‌های غول پیکر به درون داپتراک‌های عظیم بارگیری می‌شود. این دامپتراک‌ها سنگ معدن که عمدتا سنگ معدن سولفوری است را به سنگ شکن ژیراتوری منتقل می‌کنند. در این مرحله سنگ‌های درشت معدنی خرد می‌شوند و در نهایت در استوک پایل ذخیره می‌شوند.

کارخانجات تغلیظ مس سرچشمه

سنگ معدن مس عیاری در حدود ۰.۵٪ دارد. در ابتدا باید عیار خاک معدن افزایش یابد که این کار در واحدهای تغلیظ یا پرعیار کنی صورت می‌پذیرد. در چند واحد تغلیظ، توسط اسیاب‌های SAGmill و Ballmill، سنگ معدن به نرمه تبدیل می‌شود و سپس در واحد فلوتاسیون، کنسانتره مس-مولیبدن تولید می‌شود و سپس در واحد مولیبدن، مولیبدن آن جداسازی می‌شود و در نهایت کنسانتره مولیبدن با عیاری در حدود ۲۶ تا ۲۸ درصد تولید می‌شود.

مقاله پیشنهادی: آشنایی با فرایند تولید مس

کارخانه ذوب مس سرچشمه

در واحد ذوب، کنسانتره مس در ابتدا در کوره فلش ( کوره فلش در سال ۱۳۹۶ نصب شده است و تا پیش از آن کوره ریورب بوده است) به مات مس تبدیل می‌شود و سپس در کوره‌های کنورتور به مس بلیستر تبدیل می‌شود و در نهایت پس از تصفیه در کوره آندی به شکل آند مس ریختگری می‌شود. آن مس خلوصی در حدود ۹۹.۵ درصد دارد.

پالایشگاه مجتمع مس سرچشمه

با هدف افزایش خلوص مس از ۹۹.۵ به ۹۹.۹۹ و تولید کاتد مس گرید ، مس آند در پالایشگاه مس تحت فرایند الکترولیز، در حوضچه‌های پالایش به کاتد مس تبدیل می‌شود. در این پالایشگاه علاوه بر مس، لجن آندی نیز تولید می‌شود که یکی از منابع اصلی تولید طلا و نقره در کشور است.

کارخانه مفتول مجتمع سرچشمه

بخشی از کاتد مس تولیدی، در این کارخانه با روش کانتی راد به مفتول مسی ۸ میلیمتری تولید می‌شود. این مفتول ماده اولیه صنایع پایین دست در حوزه سیم و کابل است.

کارخانه اسید مجتمع مس سرچشمه

فرایند تولید مس به روش پیرومتالورژی، حجم زیادی گاز SO2 تولید می‌کند، با هدف جلوگیری از ورود این آلاینده‌ها به محیط زیست، دود کوره‌های های فلش و کنورتور به واحد اسید فرستاده می‌شود و به اسید سولفوریک تبدیل می‌شود. مجتمع مس سرچشمه بزرگترین تولید کننده اسید سولفوریک کشور است.

لیچینگ مس سرچشمه

مس اکسیدی را نمی‌توان به روش ذوب و پالایش به فلز مس تولید کرد. در همین راستا، فرایند لیچینگ مس، به روش هیپ لیچ ابتدا مس در اسید سولفوریک حل شده و پس از استخراج حلالی و فرایند الکترووینینگ به کاتد مس تبدیل می‌شود.

قله افتخار صنعت معدن

سرچشمه، قله افتخار صنعت مس ایران، هم موتور محرک اقتصاد ملی است و هم چرخ زندگی هزاران خانواده را در منطقه می‌چرخاند. این شکوه بی‌بدیل، از آن روز که رضا نیازمند سکان‌داری آن را بر عهده گرفت تا به امروز، بی‌وقفه نماد معدن‌کاری کشور بوده است.