یک خبر که شاید در نگاه اول فقط یک معامله در صنعت عناصر نادر خاکی به نظر برسد، می‌تواند تصویر بزرگ‌تری از آینده صنعت معدن جهان به ما بدهد.

رویترز در ۱۸ سپتامبر گزارش داد که  China Rare Earth Group، یک شرکت دولتی چینی و یکی از بزرگ‌ترین بازیگران صنعت عناصر نادر خاکی این کشور، در حال مذاکره برای به‌دست‌آوردن کنترل شرکت Shenghe Resources است. اگر این معامله انجام شود، بخشی از دارایی‌های خارجی شرکت Shenghe نیز تحت کنترل مالک جدید قرار خواهد گرفت. از جمله حدود ۳ درصد از سهام شرکت آمریکایی MP Materials.

اما ماجرا از اینجا جالب می‌شود: بزرگ‌ترین سهامدار MP Materials در حال حاضر وزارت دفاع ایالات متحده است.

در نتیجه، اگر معامله Shenghe انجام شود، یک وضعیت کم‌سابقه شکل خواهد گرفت: یک شرکت دولتی چینی به‌طور غیرمستقیم در شرکتی آمریکایی سهام خواهد داشت که دولت آمریکا نیز از طریق وزارت دفاع در آن سرمایه‌گذاری کرده و بزرگ‌ترین سهامدار آن است.

البته این اتفاق هنوز رخ نداده است. مذاکرات گزارش‌شده میان China Rare Earth Group و Shenghe فعلا قطعی نشده و خود Shenghe نیز رسماً گزارش مربوط به انتقال سهام کنترلی را رد کرده است. بنابراین، آنچه امروز می‌توان درباره آن صحبت کرد، یک سناریوی احتمالی است، نه یک معامله نهایی.

اما حتی همین سناریو ارزش توجه دارد؛ چون MP Materials فقط یک شرکت معدنی معمولی نیست.

MP Materials چرا اهمیت دارد؟

MP Materials مالک و بهره‌بردار معدن و تأسیسات فرآوری Mountain Pass در کالیفرنیاست. این مجموعه بزرگ‌ترین منبع تجاری مواد نادر خاکی در نیمکره غربی محسوب می‌شود و خود شرکت نیز MP Materials را بزرگ‌ترین تولیدکننده مواد نادر خاکی در نیمکره غربی معرفی می‌کند.

اهمیت Mountain Pass فقط به ذخیره معدنی آن محدود نیست. داستان اصلی، تلاش MP Materials برای ساخت یک زنجیره ارزش کامل در داخل آمریکاست.

شرکت از استخراج و فرآوری مواد نادر خاکی شروع کرده، اما در سال‌های اخیر به سمت تولید فلز، آلیاژ و آهنرباهای دائمی NdFeB حرکت کرده است. در تگزاس نیز تأسیساتی را برای فعالیت‌های پایین‌دستی توسعه داده و تولید آهنرباهای NdFeB را از دسامبر ۲۰۲۵ آغاز کرده است.

این تغییر یک نکته مهم را نشان می‌دهد: در صنعت مواد معدنی راهبردی، داشتن معدن به‌تنهایی کافی نیست. ارزش واقعی زمانی ایجاد می‌شود که یک کشور بتواند از معدن به فرآوری، از فرآوری به ماده واسطه و در نهایت به محصول صنعتی برسد.

و این دقیقاً همان نقطه‌ای است که رقابت چین و آمریکا وارد صنعت معدن می‌شود.

چرا وزارت دفاع آمریکا وارد MP Materials شد؟

در ژوئیه ۲۰۲۵، وزارت دفاع آمریکا یک مشارکت عمومی-خصوصی بزرگ با MP Materials ایجاد کرد. طبق اعلام شرکت، این قرارداد شامل سرمایه‌گذاری چند میلیارد دلاری، حمایت قیمتی بلندمدت برای NdPr و قرارداد خرید بلندمدت آهنربا بود. ساختار سرمایه‌گذاری نیز به‌گونه‌ای طراحی شد که وزارت دفاع آمریکا در صورت تبدیل سهام ممتاز و اعمال اختیار خرید، حدود ۱۵ درصد از سهام شرکت را در اختیار داشته باشد و به بزرگ‌ترین سهامدار MP Materials تبدیل شود.

این اتفاق را نباید صرفاً یک سرمایه‌گذاری مالی تلقی کرد.

دولت آمریکا سال‌هاست تلاش می‌کند وابستگی خود به زنجیره تأمین چینی عناصر نادر خاکی را کاهش دهد. عناصر نادر خاکی در موتور خودروهای برقی، توربین‌های بادی، تجهیزات الکترونیکی، رباتیک، هوافضا و تجهیزات دفاعی کاربرد دارند. به همین دلیل، تأمین آن‌ها برای آمریکا صرفاً یک مسئله اقتصادی نیست.

ورود وزارت دفاع به ساختار سرمایه‌گذاری MP Materials نشان می‌دهد که دولت آمریکا این زنجیره را تا حدی در چارچوب امنیت تأمین و امنیت صنعتی می‌بیند. به بیان دیگر، معدن Mountain Pass برای واشنگتن فقط یک معدن نیست؛ بخشی از زیرساخت صنعتی مورد نیاز برای کاهش وابستگی خارجی است.

 Shenghe Resources

در سوی دیگر، Shenghe قرار دارد؛ شرکتی چینی که در زنجیره عناصر نادر خاکی فعال است و در سال‌های اخیر حضور بین‌المللی خود را نیز گسترش داده است.

Shenghe حدود ۳ درصد از MP Materials را در اختیار دارد. بنابراین اگر China Rare Earth Group بتواند کنترل Shenghe را به دست آورد، به‌صورت غیرمستقیم مالک همین سهم در MP Materials نیز خواهد شد. رویترز همچنین گزارش داده که Shenghe در سال ۲۰۲۵ شرکت استرالیایی Peak Rare Earths را خریداری کرده است؛ بنابراین موضوع فقط به یک سرمایه‌گذاری کوچک در آمریکا محدود نمی‌شود و پای مجموعه‌ای از دارایی‌های خارجی Shenghe نیز در میان است.

با این حال، یک نکته مهم نباید فراموش شود: داشتن ۳ درصد از سهام MP Materials به معنای کنترل شرکت نیست.

خود MP Materials نیز بارها اعلام کرده است که Shenghe یا دولت چین کنترلی بر عملیات شرکت ندارند. بنابراین حتی در صورت تکمیل معامله Shenghe، نمی‌توان گفت که چین کنترل MP Materials را به دست آورده است.

مسئله اصلی جای دیگری است.

چرا چین می‌خواهد Shenghe را در اختیار بگیرد؟

گزارش رویترز این معامله احتمالی را بخشی از روند گسترده‌تر تجمیع صنعت عناصر نادر خاکی چین تحت کنترل دولت می‌داند.

China Rare Earth Group در سال ۲۰۲۱ از ادغام پنج شرکت دولتی مرتبط با عناصر نادر خاکی شکل گرفت و امروز یکی از مهم‌ترین تأمین‌کنندگان عناصر نادر خاکی سنگین در چین است. بر اساس گزارش رویترز، یکی از منابع آگاه معتقد است که در صورت انجام معامله، Shenghe می‌تواند دسترسی بهتری به سهمیه‌های استخراج، ذوب و جداسازی عناصر نادر خاکی در چین پیدا کند.

این موضوع مهم است، زیرا چین فقط از طریق داشتن معدن بر بازار عناصر نادر خاکی مسلط نشده است. قدرت اصلی این کشور در زنجیره کامل ارزش قرار دارد: استخراج، فرآوری، جداسازی، تولید فلز، آلیاژ و در نهایت تولید محصولات پیشرفته.

بنابراین ادغام شرکت‌ها نیز می‌تواند بخشی از همان استراتژی بزرگ‌تر برای کنترل و سازمان‌دهی زنجیره تأمین باشد.

یک معدن، دو دولت

شاید جذاب‌ترین بخش ماجرا همین‌جا باشد.

MP Materials در حال تبدیل شدن به نمونه‌ای از نوع جدیدی از شرکت‌های معدنی است؛ شرکتی که هم دارایی معدنی دارد، هم ظرفیت فرآوری، هم در حال توسعه تولید پایین‌دستی است و هم به‌طور مستقیم با سیاست صنعتی دولت آمریکا ارتباط پیدا کرده است.

از طرف دیگر، یکی از سهامداران آن ممکن است در آینده تحت کنترل یک شرکت دولتی چینی قرار گیرد. بنابراین، در یک طرف ساختار سهامداری MP Materials، دولت آمریکا قرار دارد و در طرف دیگر ممکن است یک شرکت دولتی چینی به‌صورت غیرمستقیم حضور داشته باشد.

این وضعیت یک پرسش جالب ایجاد می‌کند:

آیا در آینده باید شرکت‌های معدنی راهبردی را صرفاً بر اساس ارزش ذخایر و ظرفیت تولیدشان تحلیل کنیم، یا باید ساختار مالکیت، سرمایه‌گذاران دولتی، زنجیره تأمین و اهمیت ژئوپلیتیکی آن‌ها را نیز بخشی از ارزش‌گذاری بدانیم؟

به نظر می‌رسد پاسخ به این پرسش روزبه‌روز بیشتر به سمت گزینه دوم حرکت می‌کند.

معدن در حال تبدیل شدن به یک دارایی ژئوپلیتیکی است

در گذشته، وقتی درباره ارزش یک معدن صحبت می‌کردیم، معمولاً متغیرهایی مانند عیار، ذخیره، هزینه استخراج، قیمت فلز، CAPEX و OPEX در مرکز تحلیل قرار داشتند. این عوامل همچنان اهمیت دارند، اما برای مواد معدنی راهبردی دیگر کافی نیستند.

امروز یک معدن ممکن است به دلیل موقعیت جغرافیایی، نوع ماده معدنی، نقش آن در صنایع دفاعی، وابستگی سایر کشورها به محصول آن، یا جایگاهش در یک زنجیره تأمین حساس، ارزشی فراتر از ارزش اقتصادی مستقیم خود پیدا کند.

عناصر نادر خاکی نمونه بسیار خوبی از این تغییر هستند. اگر یک کشور معدن داشته باشد اما برای جداسازی و فرآوری ماده معدنی خود به کشور دیگری وابسته باشد، کنترل معدن به‌تنهایی امنیت تأمین ایجاد نمی‌کند.

از سوی دیگر، کشوری که بخش بزرگی از ظرفیت فرآوری و تولید محصولات نهایی را در اختیار دارد، حتی بدون مالکیت همه معادن جهان نیز می‌تواند نقش بسیار مهمی در بازار ایفا کند.

به همین دلیل است که رقابت بر سر عناصر نادر خاکی دیگر صرفاً رقابت میان شرکت‌های معدنی نیست؛ رقابتی میان زنجیره‌های صنعتی است.

MP Materials را باید از این زاویه دید

شاید مهم‌ترین نکته درباره MP Materials همین باشد.

این شرکت را نمی‌توان صرفاً با عنوان یک معدن نادر خاکی در آمریکا توصیف کرد. MP Materials در حال تلاش برای ایجاد یک زنجیره یکپارچه از معدن تا آهنربای دائمی است و دولت آمریکا نیز برای توسعه این زنجیره سرمایه و حمایت بلندمدت در اختیار شرکت گذاشته است.

در چنین شرایطی، حتی یک سهم چنددرصدی نیز می‌تواند از منظر استراتژیک مورد توجه قرار گیرد؛ نه به این دلیل که چنین سهمی کنترل ایجاد می‌کند، بلکه به این دلیل که مالک آن چه کسی است و این مالک در کدام زنجیره صنعتی قرار دارد.

البته نباید از این موضوع نتیجه گرفت که آینده MP Materials یا ارزش سهام آن تضمین شده است. توسعه ظرفیت‌های پایین‌دستی، هزینه سرمایه‌گذاری، مقیاس تولید، رقابت جهانی، قیمت عناصر نادر خاکی و توانایی شرکت در اجرای پروژه‌های خود همچنان عوامل تعیین‌کننده خواهند بود.

اما یک چیز روشن است: MP Materials دیگر صرفاً یک شرکت معدنی نیست.

این شرکت در نقطه تلاقی معدن، تولید پیشرفته، فناوری، سیاست صنعتی و امنیت تأمین قرار گرفته است.

و شاید مهم‌تر از خود معامله احتمالی Shenghe، همین تغییر باشد.

از «معدن» به «دارایی راهبردی»

داستان MP Materials یک درس بزرگ‌تر برای صنعت معدن دارد.

در جهانی که کشورها برای دسترسی به مواد اولیه حیاتی با یکدیگر رقابت می‌کنند، مرز میان معدن و سیاست صنعتی در حال کم‌رنگ شدن است. دولت‌ها دیگر فقط مصرف‌کننده یا تنظیم‌کننده بازار نیستند؛ در برخی مواد معدنی راهبردی، خودشان وارد سرمایه‌گذاری، خرید محصول، توسعه ظرفیت و حتی ساختار مالکیت شرکت‌ها می‌شوند.

از این منظر، خبر احتمالی خرید Shenghe توسط China Rare Earth Group را نباید فقط یک خبر درباره یک شرکت چینی یا یک سهم ۳ درصدی در یک شرکت آمریکایی دید.

این خبر بخشی از داستان بزرگ‌تری است؛ داستان انتقال صنعت معدن از یک فعالیت صرفاً اقتصادی به یکی از اجزای مهم قدرت صنعتی و ژئوپلیتیکی کشورها. و MP Materials یکی از نمونه‌های جالب این تغییر است.