سال‌هاست که زنجیره تأمین مواد خام حیاتی به میدان رقابت جدی قدرت‌های بزرگ تبدیل شده. در همین فضا، پروژهای که ژاپن و آمریکا در اطراف جزیره مینامیتوروشیما دنبال می‌کنند، از یک طرح صرفاً فنی فراتر رفته و به نمادی از تلاش برای خروج از سلطه چین بر بازار عناصر نادر خاکی بدل شده است.
جزیره مینامیتوروشیما در دل اقیانوس آرام
جزیره مینامیتوروشیما (Minamitorishima) تقریبا در دل اقیانوس قرار داد. فاصله آن تا ساحل ژاپن در حدود ۱۸۰۰ کیلومتر است. مساحت بزرگی هم ندارد. صرفا اگر بخواهیم مقایسه کنیم، این جزیره از جزیره تنب کوچک در خلیج فارس هم کوچکتر است. تقریباً خالی از سکنه است و فقط یک ایستگاه هواشناسی و باند فرودگاهی نظامی در آن دیده می‌شود. اما آنچه این جزیره را مهم کرده، ذخایر گسترده‌ای است که در رسوبات گلی بستر دریا، در عمق حدود شش کیلومتری، نهفته‌اند. ذخایری که حالا پروژه مینامیتوروشیما را به یکی از مهمترین پروژه‌ها معدنی جهان تبدیل کرده است.
مطالعات دانشگاه توکیو از سال ۲۰۱۸ به بعد نشان می‌دهد بیش از ۱۶ میلیون تن ماده معدنی عناصر نادر خاکی در این رسوبات وجود دارد. ذخیره ایتریوم به‌تنهایی می‌تواند تقاضای جهانی را برای حدود ۷۸۰ سال پوشش دهد.
نمونه‌برداری‌های اخیر دفتر کابینه ژاپن هم حضور قابل‌توجه ایتریوم، گادولینیوم و دیسپروزیوم را تأیید کرده؛ عناصری که در گروه عناصر نادر خاکی سنگین قرار می‌گیرند و چین تقریباً انحصار تولید آن‌ها را در اختیار دارد. نکته‌ای که برای متخصصان متالورژی جذاب است، سطح پایین رادیواکتیویته این نمونه‌هاست. برخلاف بسیاری از معادن سطحی که استخراج عناصر سنگین از آن‌ها با آزادسازی مواد رادیواکتیو همراه می‌شود، اینجا کار فرآوری و پالایش ساده‌تر و کم‌هزینه‌تر تمام می‌شود.
عمق باور نکردنی پروژه مینامیتوروشیما
عمق ذخایر اما همه چیز را پیچیده کرده. پیشرفته‌ترین پروژه‌های حفاری نفت و گاز دریایی تا حالا فقط به حدود نیمی از این عمق رسیده‌اند. فشار آب در این عمق حدود ۶۰۰ برابر فشار سطح دریاست و همین یک عامل کافی است تا طراحی تجهیزات، سامانه‌های انتقال مواد به سطح و زیرساخت‌های پشتیبانی به چالش جدی مهندسی تبدیل شود.
تیم پژوهشی پروفسور کنتارو ناکامورا از دانشگاه توکیو مدلی مبتنی بر پمپاژ مکشی پیشنهاد داده که شبیه فناوری‌های صنعت نفت و گاز دریایی است و می‌تواند روزانه حدود ۳۵۰۰ تن رسوب استخراج کند.
روش پمپاژ مکشی (Suction Pumping) در معدنکاری بستر دریا، روشی هیدرولیکی برای برداشت و انتقال رسوبات معدنی از کف دریاست که در آن یک سامانه مکنده، رسوبات غنی از مواد معدنی را به همراه آب دریا به داخل مدار انتقال می‌کشد و سپس این مخلوط به‌صورت دوغاب از طریق یک لوله رایزر به سطح منتقل می‌شود.
در طرح‌های مورد مطالعه برای منطقه مینامیتوروشیما، برداشت رسوبات غنی از عناصر نادرخاکی می‌تواند با استفاده از برش یا تحریک هیدرولیکی بستر و سپس مکش رسوبات انجام شود؛ در ادامه، دوغاب حاصل از طریق سامانه انتقال عمودی به شناور سطحی پمپاژ شده و برای جداسازی و فرآوری آماده می‌شود.
مطالعات فنی نشان می‌دهند که این رویکرد از گزینه‌های قابل‌بررسی برای استخراج در اعماق حدود ۵۵۰۰ تا ۵۸۰۰ متر است، هرچند طراحی و بهره‌برداری از سامانه انتقال در چنین عمقی همچنان یک چالش مهندسی قابل‌توجه محسوب می‌شود. هنوز هم اجماع کاملی درباره بهترین روش وجود ندارد.
شرکت آمریکایی Deep Reach Technology که در هیوستون مستقر است و در مهندسی فراساحلی سابقه دارد، ثبت اختراع‌هایی در آمریکا و ژاپن دارد و هم‌اکنون در همان منطقه انحصاری اقتصادی روی پروژهای موازی برای استخراج ندول‌های چندفلزی کار می‌کند. جیم وودهاوس، معاون پروژه‌های این شرکت، به غنای بالا و ترکیب مطلوب عناصر سنگین این ذخایر اشاره کرده است. پروفسور ناکامورا معتقد است مانع فنی جدی وجود ندارد؛ آنچه تعیین‌کننده خواهد بود، اراده سیاسی و نحوه مواجهه با رقابت چین است.
بررسی اقتصادی پروژه معدنی مینامیتوروشیما
از نظر اقتصادی ماجرا روشن است. برآوردهای بخش خصوصی می‌گوید هزینه تولید از این روش می‌تواند تا سه برابر استخراج زمینی در چین باشد.
پیچیدگی فنی، هزینه‌های سرمایه‌ای بالا و عدم بلوغ فناوری در مقیاس تجاری، دلیل اصلی این اختلاف است. اجرای کامل پروژه به سرمایه‌گذاری چندمیلیارد دلاری در افقی بیش از یک دهه نیاز دارد. دولت ژاپن در راهبرد رشد بلندمدت خود پیش‌بینی کرده تا سال ۲۰۴۰ نزدیک به ۵٫۷ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری دولتی و خصوصی صرف توسعه منابع دریایی عمیق شود و مینامیتوروشیما محور اصلی آن است. واضح است که انگیزه اصلی اینجا سودآوری مستقیم نیست؛ امنیت زنجیره تأمین است. همان چیزی که اقتصاددانان سیاسی به آن «صرف امنیتی» می‌گویند؛ پذیرش هزینه بالاتر در ازای کاهش آسیب‌پذیری.
مینامیتوروشیما برای مقابله با چین
چین هنوز حدود ۹۰ درصد عرضه جهانی عناصر نادر خاکی را در اختیار دارد و بارها از این اهرم استفاده کرده. بعد از تعرفه‌های دولت ترامپ، پکن محدودیت‌های صادراتی اعمال کرد و همین فشار را به توکیو هم وارد کرد. به گفته منابع، این اقدام واکنشی به اظهارات سانائه تاکائیچی درباره تایوان بوده و منجر به توقف کامل صادرات دیسپروزیوم و تربیوم به ژاپن در سال جاری شده؛ دو عنصری حیاتی برای آهن‌رباهای پرقدرت موتورهای خودروهای برقی ژاپنی.
تاکائیچی که پیش‌تر وزیر امنیت اقتصادی بوده، این پروژه را بخشی از راهبرد ملی قطع وابستگی به چین می‌داند و در سخنرانی‌های انتخاباتی آن را تضمینی برای امنیت منابع نسل‌های آینده توصیف کرده است. دولت ترامپ هم در آوریل دستور بررسی و صدور سریع مجوزهای پروژه‌های معدنکاری بستر دریا را صادر کرد و همسویی دو کشور را تقویت نمود.
جالب اینجاست که دهه‌ها پیش چین توانسته بود حقوق انحصاری اکتشاف در بلوک‌هایی از بستر دریا در مجاورت مینامیتوروشیما و قلمرو آمریکایی گوام را از مقام بین‌المللی بستر دریاها بگیرد. افزایش فعالیت کشتی‌های پژوهشی چین در نزدیکی مرز منطقه انحصاری اقتصادی ژاپن و رشد انتشارات علمی چینی درباره این منطقه، نشان می‌دهد پکن این ذخایر را جدی گرفته است.
نگاه چین به این جزیره جدی است
ورود یک ناو هواپیمابر چینی به منطقه انحصاری اقتصادی مینامیتوروشیما در ژوئن سال گذشته، ماجرا را از سطح اقتصادی به سطح امنیتی کشاند.
این نخستین حضور شناور نظامی چینی در این آب‌ها بود. هرچند کوتاه‌مدت بود و ناقض حقوق بین‌الملل تلقی نشد، توکیو اعتراض رسمی ثبت کرد. شویچی ایشی، مدیر برنامه مینامیتوروشیما در دفتر کابینه، آن را اقدامی تهدیدآمیز توصیف کرد.
ژاپن هم در واکنش سامانه پرتاب موشک ضدکشتی Type 12 همراه با سامانه جنگ الکترونیک و پهپاد Scan Eagle II را به جزیره منتقل کرد. وزارت دفاع واحد جدیدی برای تقویت نظارت و دفاع از جزایر اقیانوس آرام تشکیل داده و طرح‌هایی برای استقرار سامانه‌های راداری و توسعه زیرساخت‌های بندری و فرودگاهی در دست بررسی دارد. پکن در پاسخ گفته فعالیت‌های پژوهشی‌اش صلح‌آمیز و منطبق با حقوق بین‌الملل است و سیاست دفاعی‌اش تدافعی است.
استخراج به زودی آغاز می‌شود
برنامه زمان‌بندی مشخص است. آزمایش تمام‌عیار استخراج به‌مدت یک ماه در فوریه ۲۰۲۷ برگزار می‌شود و مراحل فرآوری و ذوب را هم شامل خواهد شد.
هدف این است که تا یک سال بعد، امکان‌سنجی تجاری‌سازی تولید داخلی تکمیل شود. اگر موفق شود، این پروژه نخستین و تنها معدن عناصر نادر خاکی ژاپن خواهد بود و زنجیره کامل از استخراج تا ساخت آهن‌ربا را در داخل کشور ممکن می‌کند.
با این حال برخی مقامات ژاپنی به‌صورت غیررسمی می‌گویند چشم‌اندازی برای بهره‌برداری کامل در دوران باقی‌مانده ریاست‌جمهوری ترامپ وجود ندارد. این موضوع می‌تواند سؤال‌هایی درباره پایداری حمایت آمریکا در بلندمدت ایجاد کند؛ به‌خصوص که واشنگتن همزمان به‌دنبال راهکارهای سریع‌تر برای کاهش وابستگی به چین است.
در نهایت
در نهایت، این پروژه را نمی‌توان فقط با معیارهای اقتصادی سنجید.
از نظر فنی مرزهای معدنکاری زیردریایی را جابه‌جا می‌کند. از دیدگاه اقتصادی منطق آن بر کاهش ریسک استوار است نه سود کوتاه‌مدت. از نظر ژئوپلیتیک تلاشی مشترک برای ایجاد توازن در برابر نفوذ چین است و از نظر امنیتی نشان می‌دهد رقابت بر سر مواد معدنی حیاتی به‌تدریج به یکی از محورهای اصلی تنش در اقیانوس آرام تبدیل می‌شود. ویلیام چو از مؤسسه هادسون نکته‌ای را گفته که ارزش تکرار دارد: صرف تلاش مشترک آمریکا و ژاپن برای توسعه این ذخایر، پیامی روشن به پکن می‌فرستد که این دو کشور به‌دنبال گزینه‌های جایگزین هستند، حتی اگر رسیدن به آن سال‌ها طول بکشد.