کانی اکسید-هیدروکسید منگنز با فرمول MnO(OH)
منگانیت یکی از کانیهای مهم منگنزدار است که با فرمول شیمیایی MnO(OH) (یا Mn³⁺O(OH)) شناخته میشود و حدود ۶۲ درصد منگنز دارد. این کانی منبع ثانویه منگنز به شمار میرود و اغلب در رسوبات هیدروترمال کمدما، چشمههای آب گرم منگنزدار یا به عنوان محصول اکسیداسیون کانیهای دیگر منگنز تشکیل میشود. بلورهای آن معمولاً به صورت منشورهای شبهارتورومبیک (به دلیل ساختار مونوکلینیک) ظاهر میگردند و اغلب به شکل دستهای یا فیبری (به خاطر کلیواژ کامل) دیده میشوند. رنگ آن خاکستری تیره تا سیاه است و با گذشت زمان یا اکسیداسیون، به پیرولوزیت (MnO₂) تبدیل میگردد. نام منگانیت مستقیماً به محتوای بالای منگنز آن اشاره دارد.
جدول خواص فیزیکی و شیمیایی منگانیت
| ویژگی | مقدار / توضیحات |
|---|---|
| فرمول شیمیایی | MnO(OH) یا Mn³⁺O(OH) |
| سیستم تبلور | مونوکلینیک (شبهارتورومبیک) |
| رنگ | خاکستری تیره فولادی تا سیاه؛ در نور عبوری قهوهای مایل به قرمز |
| جلا | نیمهفلزی تا رزینی یا کدر |
| سختی (مقیاس موس) | ۴ (نسبتاً سخت برای کانی منگنزدار) |
| وزن مخصوص | ۴٫۲۹ تا ۴٫۳۴ گرم بر سانتیمتر مکعب |
| شکستگی | ناهموار |
| کلیواژ | کامل در یک جهت (فیبری به نظر میرسد) |
| رنگ خط (Streak) | قهوهای مایل به قرمز تا تقریباً سیاه |
| شفافیت | کدر (Opaque) |
| درصد منگنز (Mn) | حدود ۶۲٫۴۷٪ در نمونه خالص |
| واکنش شیمیایی | در اسید هیدروکلریک حل میشود و کلر آزاد میکند |
| خاصیت مغناطیسی | غیرمغناطیسی |
منگانیت اغلب با پیرولوزیت، پسیلوملان یا دیگر اکسیدهای منگنز همراه است و در شرایط اکسیداسیون قوی به پیرولوزیت تغییر میکند. این کانی پلیمورفهایی مانند گروتایت و فایتکنشتایت دارد، اما منگانیت پایدارترین شکل طبیعی MnOOH است. ساختار آن شبیه روتیل است اما با Mn³⁺ که اثرات جان-تلر ایجاد میکند.
کاربردهای منگانیت
- سنگآهن منگنز: منبع ثانویه منگنز برای تولید فرومنگنز، فولادسازی و آلیاژها؛ پس از پیرولوزیت، یکی از مهمترین کانیهای منگنزدار محسوب میشود.
- صنایع شیمیایی: در تولید باتریها، اکسیدکنندهها و مواد تصفیهکننده آب (هرچند کمتر از پیرولوزیت).
- مطالعات زمینشناسی: نشاندهنده شرایط هیدروترمال کمدما یا اکسیداسیون در کانسارهای منگنز.
در ایران، منگانیت در برخی کانسارهای منگنز به صورت همراه با پیرولوزیت و دیگر کانیها دیده میشود اما با این حال، ذخایر عمده منگنز ایران بیشتر بر پایه پیرولوزیت استوارند و منگانیت نقش کمکی دارد. این کانی یادآور مراحل اکسیداسیون در کانسارهای منگنز است و همچنان در زنجیره تأمین منگنز جهان ارزشمند باقی مانده.