کرومیت مهمترین کانی منبع کروم در جهان است و تقریباً تنها سنگ معدن اقتصادی برای استخراج فلز کروم به شمار میرود. این کانی با فرمول شیمیایی FeCr₂O₄ (یا به صورت دقیقتر (Fe,Mg)Cr₂O₄ به دلیل جایگزینی جزئی آهن با منیزیم) متعلق به گروه اسپینل است و حدود ۴۶–۴۷ درصد کروم (به صورت Cr₂O₃ حدود ۶۸ درصد) دارد.
کرومیت عمدتاً در سنگهای اولترامافیک (مانند پریدوتیتها، دونیتها و هارزبورژیتها) و به صورت تجمعی یا همراه در افیولیتها تشکیل میشود. رنگ آن سیاه تا خاکستری تیره است، جلا فلزی تا نیمهفلزی دارد و اغلب به شکل دانهای، تودهای یا بلورهای اکتاهدرال ظاهر میگردد. این کانی مقاوم در برابر هوازدگی است و در بسیاری از مناطق جهان، از جمله ایران، ذخایر مهمی دارد.
جدول خواص فیزیکی و شیمیایی کرومیت
| ویژگی | مقدار / توضیحات |
|---|---|
| فرمول شیمیایی | FeCr₂O₄ (یا (Fe,Mg)Cr₂O₄) |
| سیستم تبلور | ایزومتریک (مکعبی، گروه اسپینل) |
| رنگ | سیاه تا خاکستری تیره-آهنی |
| جلا | فلزی، نیمهفلزی، رزینی یا چرب |
| سختی (مقیاس موس) | ۵٫۵ |
| وزن مخصوص | ۴٫۵ تا ۴٫۸ گرم بر سانتیمتر مکعب (متوسط ≈۴٫۷) |
| شکستگی | ناهموار تا صدفی |
| کلیواژ | ندارد یا بسیار ضعیف |
| رنگ خط (Streak) | قهوهای تیره تا قهوهای-خاکستری |
| شفافیت | کدر (Opaque) |
| درصد Cr₂O₃ | حدود ۶۸٪ در نمونه خالص (کروم ≈۴۶–۴۷٪) |
| خاصیت مغناطیسی | ضعیف تا متوسط (به دلیل آهن) |
| واکنش شیمیایی | مقاوم به اسیدها؛ در حرارت بالا با مواد احیاکننده واکنش میدهد |
کرومیت اغلب ناخالصیهایی مانند آلومینیوم، منیزیم و گاهی آهن سهظرفیتی دارد که باعث ایجاد سری جامد با مگنزیوکرومیت (MgCr₂O₄) و هرسینیت میشود. عیار بالای Cr₂O₃ (بیش از ۴۸٪) برای کرومیت درجه یک محسوب میشود و کانیهای با عیار پایینتر نیاز به فرآوری دارند. این کانی در سنگهای ماگمایی لایهای اولترامافیک یا افیولیتها (کمربندهای اقیانوسی باستانی) متمرکز است.
کاربردهای کرومیت
- تولید کروم فلزی و فروکروم: حدود ۹۰ درصد کرومیت استخراجشده به فروکروم تبدیل میشود که در فولادسازی (فولاد ضدزنگ، مقاوم به حرارت و ابزار) استفاده میگردد.
- مواد نسوز: کرومیت و کرومیت-مگنزیا برای آجرهای نسوز در کورههای سیمان، فولاد و شیشهسازی به دلیل مقاومت حرارتی بالا.
- صنایع شیمیایی: تولید نمکهای کروم (مانند کرومات و دیکرومات) برای رنگدانهها، آبکاری، دباغی چرم و تصفیه آب.
- سایر: ماسه کرومیت در ریختهگری (به دلیل نقطه ذوب بالا و هدایت حرارتی خوب) و گاهی در رنگها و پوششهای ضدخوردگی.
در ایران، کرومیت یکی از مهمترین معادن فلزی غیرآهنی است و کشور ما ذخایر قابل توجهی در کمربند افیولیتی دارد. معادن اصلی شامل مناطق فاریاب (سیستان و بلوچستان)، بافق، میامی (سمنان)، بندرعباس، کرمان، خراسان جنوبی و فارس هستند. ایران از تولیدکنندگان برجسته کرومیت در خاورمیانه است و بسیاری از ذخایر آن نوع ماگمایی-تجمعی در پریدوتیتها دارند.