در حالی که در روزهای ابتدایی سال ۲۰۲۶، قیمت مس در بالاترین قیمتهای تاریخی خود قرار گرفته است، شاید این سوال پیشبیاید که بزرگترین معدن مس جهان کجاست و این گنجینه، در اختیار چه کسی است؟ در این مقاله به سراغ معرفی بزرگترین معدن مس دنیا، یعنی معدن مس اسکوندیدا میرویم. معدنی در دل کویر آتاکاما در شیلی که نبض صنعت مس در اختیار دارد.
کشف بزرگترین معدن مس جهان
در اوایل دهه ۱۹۸۰، شرکت آمریکایی Utah International بود که در شیلی، شواهد اولیه از یک کانسار پورفیری را در قلب بیابان آتاکاما پیدا کرد. ذخیرهای کم عیار اما به حدی بزرگ که سرمایه شرکت Utah International برای آن کافی نبود. از همین رو این شرکت به سراغ شرکای بزرگی رفت که امروزه بزرگترین نامهای جهان معدن به شمار میرود. مدتی بعد شرکت BHP (که در نهایت شرکت Utah International را خرید) و RTZ (Rio Tinto Group) به عنوان شرکای استراتژیک به این پروژه بزرگ آمدند و حضور سرمایهگذاران ژاپنی در نهایت فرصت بهرهبرداری از این ذخیره بزرگ را به وجود آورد.
در سال ۱۹۹۰، کنسرسیومی که به رهبری BHP شکل گرفته بود، تولید تجاری از معدن اسکوندیدا را آغاز کرد، معدنی که نه فقط بزرگترین معدن مس دنیا بود، بلکه به مبنا و مرجعی برای صنعت مس در جهان تبدیل شد.
معدن مس اسکوندیدا کجا قرار دارد؟
جای تعجبی ندارد که شیلی، به عنوان بزرگترین تولید کننده مس در جهان، بزرگترین معدن مس جهان را نیز در اختیار داشته باشد. معدن مس اسکوندیدا در منطقه آنتوفوگاستا در شمال کشور شیلی، در یکی از خشکترین نقاط کره زمین، یعنی بیابان آتاکاما قرار دارد. در حالی که فاصله زمانی این معدن تا آبهای آزاد در حدود ۲ ساعت (تقریبا ۱۷۰ کیلومتر) است، اما در ارتفاع ۳۰۰۰ متری از سطح ابهای آزاد قرار دارد.
این اختلاف ارتفاع شدید در فاصلهای نسبتاً کوتاه از دریا، نتیجه مستقیم بالاآمدگی پوسته قارهای در حاشیه فعال فرورانش است؛ جایی که صفحه اقیانوسی نازکا با زاویهای تند به زیر صفحه آمریکای جنوبی فرو میرود و با فشردهسازی و ضخیمسازی پوسته، باعث چینخوردگی و راندهشدن تودههای سنگی به سمت بالا میشود.
این فرآیند زمینساختی که طی میلیونها سال بهصورت پیوسته ادامه داشته، موجب شکلگیری دیواره غربی رشتهکوه آند شده است؛ بهطوری که در شمال شیلی، سطح زمین در فاصلهای کمتر از ۲۰۰ کیلومتر از ساحل، به ارتفاعاتی در حدود ۳۰۰۰ متر و حتی بیشتر میرسد. معدن مس اسکوندیدا دقیقاً بر روی همین پهنه بالاآمده آندی قرار گرفته و ارتفاع بالای آن نه یک استثناء جغرافیایی، بلکه پیامد طبیعی یکی از فعالترین سامانههای تکتونیکی جهان است.
ویژگیهای معدن اسکوندیدا
از منظر زمینشناسی، معدن مس اسکوندیدا بخشی از کمربند پورفیری مس آند محسوب میشود؛ کمربندی که بزرگترین و اقتصادیترین ذخایر مس جهان را در خود جای داده و ستون فقرات عرضه جهانی این فلز را شکل داده است.
کانهزایی در اسکوندیدا عمدتاً از نوع پورفیری مس با همراهی مولیبدن است و در ارتباط مستقیم با تودههای نفوذی آندزیتی تا دیوریتی توسعه یافته است. سنگهای میزبان این کانسار شامل آندزیت و دیوریت هستند و کانیسازی بهصورت گسترده، پیوسته و در ابعادی بسیار بزرگ گسترش یافته است.
کانیهای اصلی مس در بزرگترین معدن مس جهان شامل کالکوپیریت، بورنیت و کالکوسیت هستند که در زونهای مختلف، هم بهصورت اولیه و هم در قالب غنیشدگی سوپرجن مشاهده میشوند.
اما اگر بخواهیم به سراغ اعداد و ارقام برویم باید باز هم تکرار کنیم که اسکوندیدا در رده بزرگترین کانسارهای مس جهان قرار دارد و ذخایر زمینشناسی تخمینی آن بیش از ۳۰ میلیون تن مس محتوی برآورد میشود؛ رقمی که بهتنهایی جایگاه این معدن را در صدر معادن مس جهان تثبیت میکند. آن هم با عیار متوسطی در بازه ۰.۵ تا ۰.۷ درصد.
حالا معدن اسکوندیدا سالانه حدود ۴ تا ۵ درصد کل مس جهان را تامین میکند. این سهم مستقیم باعث شده است که هر تغییری در عملیات این معدن، سریعا در بازارهای جهانی منعکس شود. به معنای واقعی، معدن مس اسکوندیدا، نبض مس جهان است.
معدن اسکوندیدا در اختیار چه شرکتهایی است؟
در حالی که شرکت کودلکو، بزرگترین تولید کننده مس در جهان است اما واقعیت این است که بزرگترین معدن مس جهان در اختیار این شرکت دولتی نیست. همانطور که در تاریخچه کشف معدن بیان شد، اسکوندیدا توسط شرکت یوتا اینترنشنال کشف شد و شرکای استراتژیک و سرمایهگذاران به این پروژه پیوستند. این شرکت توسط BHP خریداری شد و عملا BHP رهبر این کنسرسیوم شد.
در حال حاضر شرکت BHP با حدود ۵۷.۷٪، بهرهبردار اصلی این معدن است. شرکت Rio Tinto نیز ۳۰٪ را در اختیار دارد و کنسرسیوم ژاپنی مالک ۱۰٪ دیگر است. مابقی نیز که سهمی بسیار اندک است در اختیار IFC وابسته به بانک جهانی است.
فرآوری، تولید و زنجیره ارزش در معدن اسکوندیدا
طبیعی است که وقتی شما در مورد بزرگترین معدن مس دنیا صحبت میکنید، قرار نیست صرفا یک سایت استخراجی باشد. در این مجموعه مس هم به کنسانتره و هم در بخش لیچینگ به فلز مس تبدیل میشود.
تولید کنسانتره مس در معدن اسکوندیدا
هسته اقتصادی و بخش اصلی معدن مس اسکوندیدا را کانیهای سولفیدی تشکیل میدهند. از همین رو واحد تغلیظ اسکوندیدا پس از خردایش با فلوتاسیون، کنسانتره مس را تولید میکند.
ظرفیت اسمی کارخانههای تغلیظ اسکوندیدا در مجموع در حدود ۳۵۰ تا ۴۰۰ هزار تن سنگ معدن در روز قرار دارد. چنین ظرفیتی اسکوندیدا را در رده بزرگترین واحدهای تغلیظ مس جهان قرار میدهد و به معدن اجازه میدهد حتی با عیار متوسط حدود ۰٫۵ درصد، تولید سالانهای در مقیاس بیش از یک میلیون تن مس محتوی را هدفگذاری کند.
در این فرایند مولیبدن نیز به عنوان مهمترین محصول جانبی فراوری میشود.
لیچینگ مسهای اکسیدی
طبیعی است که در بالادست این ذحیره سولفیدی، حجم قابل توجهی از کانیهای اکسیدی قرار داشته باشند. از همین رو بخش لیچینگ و SX-EW به صورت مستقیم، کاتد مس را در مجاورت معدن اسکوندیدا تولید میکند.
اسکوندیدا، نماد صنعت مس در جهان
معدن مس اسکوندیدا چیزی فراتر از یک معدن ساده است. معدنی که برای استخراج آن در ارتفاع ۳ هزار متری، آن هم در بیابانی خشک باید مهمترین موانع را کنار زد، از انتقال آب و تامین انرژی تا سیاستهایی که هر روز در مقابل معادن قرار دارند.
معدن مس اسکوندیدا حالا با قدرت به فعالیت خود ادامه میدهد و به نظر نمیرسد حداقل در سالهای آینده معدنی بزرگتر از آن در جهان یافت شود، معدنی که ضربان صنعت مس و آینده الکتریکی جهان را در تحت کنترل خود دارد.