معدن مس چاه فیروزه یکی از ذخایر مهم و استراتژیک مس در ایران محسوب می‌شود که در شهرستان شهربابک واقع شده است. این معدن با برخورداری از ذخیره زمین‌شناسی قابل توجه و برنامه توسعۀ مدون، پتانسیل بالایی برای تبدیل شدن به یکی از قطب‌های تأمین خوراک کارخانه‌های فرآوری مس منطقه شهربابک را دارد. در این پست، ضمن معرفی موقعیت جغرافیایی و زمین‌شناسی معدن، به آمار ذخایر، طراحی و برنامه تولید آن پرداخته می‌شود.

موقعیت جغرافیایی معدن چاه فیروزه

معدن مس چاه فیروزه در استان کرمان، در فاصلۀ ۳۲ کیلومتری شمال شهر بابک واقع شده است. این منطقه بخشی از کمربند ماگمایی ارومیه–دختر به شمار می‌رود که میزبان کانسارهای بزرگ مس پورفیری نظیر سرچشمه و میدوک است. این معدن کاملا در مجاورت محور شهربابک-یزد قرار دارد و از نظر دسترسی در موقعیت بی‌نظیری قرار دارد. این معدن در ۱۴ کیلومتری معدن مس میدوک قرار دارد.

زمین‌شناسی و نحوه تشکیل کانسار چاه فیروزه

کانسار مس چاه فیروزه از نوع مس پورفیری است، به این معنا که کانی‌زایی مس به صورت پراکنده و درون رگه‌ها در سنگ میزبان شکل گرفته است. بر اساس مطالعات زمین‌شناسی، روند تشکیل این کانسار به شرح زیر است:

• سنگ‌های میزبان قدیمی: سنگ‌های آتشفشانی و آذرآواری با سن ائوسن (حدود ۳۴ تا ۵۶ میلیون سال پیش) با ترکیب آندزیت، بازالت و توف، بستر اولیه منطقه را تشکیل می‌دهند.

• توده نفوذی پورفیری: در میوسن (حدود ۱۶ تا ۲۳ میلیون سال پیش)، یک توده نفوذی با ترکیب دیوریت، گرانودیوریت تا کوارتز-مونزودیوریت درون سنگ‌های قدیمی نفوذ کرده است. تاریخ‌گذاری نشان می‌دهد که این توده حدود ۱۶.۹ تا ۱۶.۵ میلیون سال پیش جایگزین شده و کانی‌زایی اصلی حدود ۶۰۰ هزار سال بعد رخ داده است.

• کانی‌های اصلی مس: مهم‌ترین کانی مس در این کانسار کالکوپیریت (CuFeS₂) است. همچنین بورنیت (با عیار بالاتر) و مولیبدنیت (به عنوان محصول جانبی) حضور دارند.

• کانی‌های ثانویه (سوپرژن): در اثر هوازدگی، کانی‌هایی نظیر کالکوسیت، کوولیت، مالاکیت و کریزوکولا در بخش‌های بالایی معدن تشکیل شده‌اند که نشان از غنی‌شدگی ثانویه دارد.

• دگرسانی‌ها (Alteration): الگوی دگرسانی در این معدن کاملاً توسعه یافته و شامل زون‌های کلاسیک پتاسیک (مرکز، همراه با کانی‌زایی اصلی)، فیلیک (میانی)، پروپیلیتیک (حاشیه) و آرژیلیک (سطحی) است.

• شیمی سیالات گرمابی: دمای سیالات کانه‌زا در مرحله اصلی بین ۳۹۰ تا بیش از ۵۰۰ درجه سانتی‌گراد بوده و با کاهش تدریجی دما و اختلاط با آب‌های جوی، کانی‌زایی تکمیل شده است.

• ساختارهای کنترلی: کانی‌زایی عمدتاً در امتداد سیستم گسلی با روند شرقی–غربی متمرکز شده است که نقش اصلی را در هدایت سیالات گرمابی ایفا کرده است.

ذخایر زمین‌شناسی معدن چاه فیروزه

بر اساس آخرین ارزیابی‌های اکتشافی، مجموع ذخایر معدن چاه فیروزه در دو کلاس Measured (اندازه‌گیری شده) و Indicated (برآورد شده) با در نظر گرفتن عیار حد ۰.۱۵ درصد، برابر با ۴۵۹ میلیون تن ماده معدنی با میانگین عیار ۰.۳۵ درصد مس است. در حالت محافظه‌کارانه‌تر (عیار حد ۰.۲ درصد) و با تمرکز بر ذخیره قطعی، آمار به شرح زیر است:

• ذخیره قطعی: بیش از ۲۳۴ میلیون تن با عیار متوسط ۰.۳۹ درصد مس

• مجموع ذخیره قطعی، احتمالی و ممکن: نزدیک به ۴۰۰ میلیون تن با عیار متوسط ۰.۳۹ درصد مس

با این ارقام، معدن مس چاه فیروزه نهمین معدن بزرگ مس ایران از نظر ذخیره قطعی شناخته می‌شود.

اهمیت و چشم انداز

معدن مس چاه فیروزه به دلایل زیر از اهمیت ملی برخوردار است:

• تنوع‌بخشی به منابع خوراک کارخانه‌های تغلیظ: با بهره‌برداری از این معدن، وابستگی به چند معدن بزرگ کاهش یافته و سبد تأمین پایدارتر می‌شود.

• ایجاد اشتغال و توسعه منطقه‌ای: عملیات استخراج در مقیاس میلیون‌ها تن در سال، زمینه‌ساز اشتغال مستقیم و غیرمستقیم گسترده در شهرستان شهر بابک و استان کرمان خواهد بود.

• پتانسیل افزایش ذخیره: وجود سیستم دگرسانی کامل، شواهد غنی‌شدگی ثانویه و تداوم کانی‌زایی در اعماق، نویدبخش افزایش ذخیره قطعی در آینده از طریق اکتشافات تکمیلی است.

جمع‌بندی

معدن مس چاه فیروزه با برخورداری از ذخیره‌ای بالغ بر ۴۵۹ میلیون تن ماده معدنی، عیار متوسط ۰.۳۵ درصد، الگوی زمین‌شناسی پورفیری کامل و برنامه تولید منظم (رسیدن به ۷ میلیون تن کانسنگ سالانه از سال هشتم)، یکی از دارایی‌های ارزشمند صنعت مس ایران محسوب می‌شود. توسعه این معدن در کنار سایر ذخایر بزرگ، می‌تواند نقش مؤثری در ارتقای جایگاه ایران در تولید جهانی مس ایفا کند.