ایالات متحده در تلاش است با استفاده از قراردادهای خرید تضمینی و منابع مالی دولتی، سهمی از جریان مواد معدنی حیاتی آفریقا را به زنجیره‌های تأمین همسو با خود منتقل کند؛ مسیری که به‌طور سنتی تحت سلطه چین بوده است. این رویکرد، به‌ویژه در آستانه برگزاری کنفرانس Indaba Mining در کیپ‌تاون، توجه تحلیلگران و فعالان صنعت معدن را جلب کرده است.
تمرکز واشنگتن بر کشورهایی مانند جمهوری دموکراتیک کنگو، زامبیا و گینه قرار دارد. کنگو به‌تنهایی بیش از ۷۰ درصد کبالت جهان را تأمین می‌کند و در سال ۲۰۲۴ حدود ۳.۳ میلیون تن مس تولید کرده است. با این حال، آمریکا برخلاف چین، تمایلی به حضور عملیاتی مستقیم در معادن این کشورها نشان نمی‌دهد.
اینفوگرافی: بیشترین ذخایر کبالت جهان
در عوض، استراتژی آمریکا بر استفاده از سازوکارهای تجاری و مالی استوار است؛ از جمله قراردادهای آف‌تیک و همکاری با شرکت‌های بازرگانی بین‌المللی و شرکت‌های دولتی محلی. هدف این رویکرد، هدایت بخشی از تولید مواد معدنی به سمت خریداران آمریکایی، بدون پذیرش ریسک‌های سیاسی، حقوقی و عملیاتی فعالیت معدنی در کشورهای پرریسک است.
در همین چارچوب، شرکت دولتی Gécamines کنگو اعلام کرده است که قصد دارد در سال جاری حدود ۱۰۰ هزار تن از سهم خود در تولید مس معدن Tenke Fungurume را به خریداران آمریکایی عرضه کند. این تحول پس از بازنگری قراردادهای این شرکت با گروه چینی CMOC در سال ۲۰۲۳ و افزایش اختیارات بازاریابی Gécamines رخ داده است.
تحلیلگران معتقدند این تحرکات می‌تواند الگوی جریان صادرات مواد معدنی از آفریقا را تا حدی تغییر دهد. با این حال، تردیدهایی درباره توان آمریکا برای رقابت با مقیاس سرمایه‌گذاری، سرعت اجرا و حضور صنعتی چین وجود دارد. به گفته برخی کارشناسان، واشنگتن «پول را پشت سیاست خود گذاشته است»، اما هنوز مشخص نیست این منابع مالی بتواند مزیت‌های ساختاری چین را خنثی کند.
این رقابت تنها به مس محدود نمی‌شود. چین در زنجیره تأمین کبالت نیز با ریسک‌هایی مواجه شده است، به‌ویژه در شرایطی که محدودیت‌های صادراتی کنگو با گسترش همکاری‌های واشنگتن و کنگو هم‌زمان شده است. در همین حال، برخی شرکت‌ها مسیر سرمایه‌گذاری خود را به‌سمت آمریکا تغییر داده‌اند. برای نمونه، شرکت Pensana برنامه احداث پالایشگاه عناصر نادر خاکی در بریتانیا را کنار گذاشت و پروژه را به آمریکا منتقل کرد؛ تصمیمی که به گفته این شرکت، تحت تأثیر مشوق‌های قوی‌تر و تضمین‌های قیمتی ایالات متحده اتخاذ شده است.
در مقابل، شرکت‌های چینی همچنان کنترل بخش عمده‌ای از دارایی‌های بزرگ مس و کبالت کنگو، از جمله Tenke Fungurume و Kamoa-Kakula، را در اختیار دارند و طی بیش از یک دهه گذشته، بخش اعظم تولید این معادن را برای فرآوری به چین منتقل کرده‌اند.
دامنه این رقابت به فلزات تخصصی‌تر نیز کشیده شده است. کنگو به‌تدریج به عرضه‌کننده روی، ژرمانیوم و گالیوم تبدیل می‌شود و Gécamines اخیراً نخستین صادرات ژرمانیوم فرآوری‌شده داخلی خود را ثبت کرده است؛ موضوعی که جایگاه این شرکت را در بازار فلزات راهبردی تقویت می‌کند.
تفاوت رویکرد آمریکا و چین در پروژه‌های بزرگ معدنی به‌روشنی قابل مشاهده است. شرکت آمریکایی KoBold Metals اعلام کرده است که در پروژه‌هایی با ابهام حقوقی یا اختلاف مالکیت وارد فاز توسعه نخواهد شد، حتی اگر این تصمیم به تأخیر چندساله در تولید منجر شود. در مقابل، شرکت‌های چینی اغلب توسعه زیرساخت و پیشروی عملیاتی را حتی در شرایط اختلاف حقوقی ادامه داده‌اند؛ رویکردی که مزیت «سرعت ورود به بازار» را برای آن‌ها حفظ کرده است.
نمونه بارز این تفاوت، پروژه عظیم Simandou در گینه است؛ جایی که کنسرسیوم مورد حمایت چین با پیشبرد ساخت راه‌آهن و بندر، عملاً مسیر توسعه پروژه را تعیین کرد و سایر بازیگران بین‌المللی را ناچار به تطبیق ساخت.
در مجموع، رقابت آمریکا و چین در آفریقا بیش از آنکه بر سر مالکیت مستقیم معادن باشد، به نبردی میان دو مدل متفاوت دسترسی به مواد معدنی تبدیل شده است: مدل آمریکایی مبتنی بر قرارداد، تأمین مالی و مدیریت ریسک در برابر مدل چینی متکی بر مالکیت دارایی، حضور صنعتی و اجرای سریع پروژه‌ها. نتیجه این رقابت، پیامدهای مستقیمی برای آینده زنجیره تأمین جهانی مواد معدنی حیاتی خواهد داشت.