افزایش تنش‌ها در خاورمیانه و جنگ میان اسرائیل، آمریکا و ایران موج تازه‌ای از شوک‌های نفتی را در بازار جهانی ایجاد کرده است. بسیاری از کشورها با افزایش شدید قیمت سوخت روبه‌رو شده‌اند، اما در این میان برزیل در مقایسه با دیگر اقتصادهای بزرگ کمتر آسیب دیده است. دلیل اصلی این تفاوت، صنعتی است که این کشور طی نیم‌قرن گذشته به‌طور سیستماتیک توسعه داده: صنعت سوخت‌های زیستی یا همان بایو فیولز
صنعت سوخت زیستی در برزیل
برزیل امروز یکی از پیشرفته‌ترین و بزرگترین نظام‌های تولید و مصرف سوخت زیستی در جهان را دارد. این کشور دومین تولیدکننده بزرگ اتانول و سومین تولیدکننده بزرگ بیودیزل در جهان محسوب می‌شود. دولت برزیل سال‌هاست که ترکیب اجباری این سوخت‌ها با بنزین و گازوئیل را اجرا می‌کند؛ به‌گونه‌ای که بنزین در این کشور حدود ۳۰ درصد اتانول و گازوئیل حدود ۱۵ درصد بیودیزل دارد. این نسبت‌ها از بالاترین سطوح در جهان به شمار می‌روند.
افزون بر این، حدود سه‌چهارم خودروهای سبک در برزیل به فناوری «فلکس‌فول» مجهز هستند؛ فناوری‌ای که امکان استفاده از هر ترکیبی از بنزین و اتانول، حتی اتانول صددرصدی، را فراهم می‌کند. چنین زیرساختی به مصرف‌کنندگان اجازه می‌دهد در زمان افزایش قیمت نفت، به‌سادگی به سوخت ارزان‌تر یعنی اتانول روی بیاورند.
سوخت‌های زیستی برزیل را در برابر بسته بودن تنگه هرمز مقاوم کرد
نتیجه این ساختار در بحران اخیر ناشی از حمله اسرائیل و آمریکا به ایران نیز قابل مشاهده است. از زمان آغاز جنگ، قیمت بنزین در برزیل حدود ۱۰ درصد و قیمت گازوئیل حدود ۲۰ درصد افزایش یافته است. این افزایش برای مصرف‌کنندگان قابل توجه است، اما در مقایسه با جهش ۳۰ تا ۴۰ درصدی قیمت سوخت در ایالات متحده بسیار محدودتر به نظر می‌رسد. بخشی از این تفاوت به سیاست‌های شرکت نفتی دولتی پتروبراس مربوط می‌شود که تلاش کرده افزایش هزینه‌ها را تا حدی جذب کند، اما نقش رقابتی سوخت‌های زیستی نیز بسیار مهم بوده است.
داده‌های بازار نشان می‌دهد که برای نخستین بار از سال ۲۰۲۳، هزینه متوسط بیودیزل در برزیل کمتر از هزینه واردات گازوئیل شده است. در همین حال، قیمت خرده‌فروشی اتانول تنها حدود دو درصد افزایش یافته است. این موضوع باعث شده دولت حتی به افزایش سهم اتانول در بنزین تا ۳۲ درصد و ارائه معافیت مالیاتی برای بیودیزل فکر کند. همچنین مطالعه‌ای سه‌ساله برای بررسی امکان افزایش دائمی این نسبت‌ها تا ۳۵ درصد برای اتانول و ۲۵ درصد برای بیودیزل آغاز شده است.
بحران‌های نفتی دهه ۱۹۷۰ و توسعه صنعت سوخت زیستی در برزیل
ریشه این سیاست‌ها به بحران نفتی دهه ۱۹۷۰ بازمی‌گردد. پس از تحریم نفتی اعراب در سال ۱۹۷۳، برزیل که آن زمان حدود ۸۰ درصد سوخت خود را وارد می‌کرد با بحران اقتصادی جدی مواجه شد. دولت نظامی وقت برنامه‌ای به نام «پروآلکول» راه‌اندازی کرد که هدف آن تبدیل نیشکر مازاد به اتانول بود. این تصمیم به سرعت صنعت جدیدی را شکل داد و در دهه ۱۹۸۰ حدود ۹۶ درصد خودروهای جدید در برزیل با سوخت اتانول کار می‌کردند.
در سال ۲۰۰۳ نیز با ورود خودروهای فلکس‌فول، دولت برنامه مشابهی برای توسعه بیودیزل راه‌اندازی کرد که عمدتاً از دانه‌هایی مانند سویا تولید می‌شود. ترکیب این دو سیاست باعث شد برزیل یکی از معدود کشورهایی باشد که توانسته وابستگی خود به نفت وارداتی را تا حد قابل توجهی کاهش دهد.
در سال‌های اخیر، دولت لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا نیز حمایت گسترده‌ای از این صنعت داشته است. از نگاه دولت، سوخت‌های زیستی دو هدف راهبردی را هم‌زمان تأمین می‌کنند: افزایش استقلال انرژی و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای. این سیاست همچنین از نظر سیاسی اهمیت دارد، زیرا به کشاورزان—که بخش مهمی از اقتصاد و سیاست برزیل را تشکیل می‌دهند—فرصت‌های اقتصادی تازه‌ای می‌دهد.
با این حال، سوخت‌های زیستی راه‌حل کاملی برای شوک‌های نفتی نیستند. اگر اختلاف قیمت میان اتانول و بنزین افزایش یابد و مصرف اتانول به‌سرعت بالا برود، قیمت آن نیز ممکن است افزایش پیدا کند. همچنین بالا رفتن قیمت گاز طبیعی می‌تواند هزینه تولید کودهای شیمیایی را بالا ببرد و در نتیجه هزینه تولید محصولات کشاورزی مورد استفاده در سوخت‌های زیستی را افزایش دهد.
با وجود این محدودیت‌ها، شرایط فعلی بازار جهانی می‌تواند برای تولیدکنندگان سوخت زیستی در برزیل فرصت‌آفرین باشد. برداشت سویا که از ژانویه آغاز شده و همچنین برداشت نیشکر و ذرت که از آوریل و مه شروع می‌شود، عرضه بیودیزل و اتانول را افزایش خواهد داد. پیش‌بینی می‌شود تولید امسال رکوردهای جدیدی ثبت کند که این امر می‌تواند فشار نزولی بر قیمت‌ها وارد کند.
موفقیت نسبی برزیل توجه سایر کشورها را نیز جلب کرده است. کشورهایی مانند هند و ژاپن به دنبال استفاده از تجربه و فناوری برزیل برای توسعه برنامه‌های سوخت زیستی خود هستند.
در مجموع، تجربه برزیل نشان می‌دهد تنوع‌بخشی به منابع انرژی—به‌ویژه از طریق پیوند دادن بخش کشاورزی و انرژی—می‌تواند نقش مهمی در افزایش تاب‌آوری اقتصادی کشورها در برابر شوک‌های ژئوپلیتیکی بازار نفت ایفا کند. در جهانی که همچنان به نفت وابسته است، مدل برزیل نمونه‌ای از راهبردی است که می‌تواند هزینه بحران‌های انرژی را برای مصرف‌کنندگان و اقتصاد ملی کاهش دهد.
منبع: اکونومیست