گویان، کشوری کوچک در شمال‌شرقی آمریکای جنوبی، در سال‌های اخیر به یکی از شگفتی‌های اقتصاد جهانی تبدیل شده است. جهشی که این کشور از زمان آغاز استخراج نفت فراساحلی تجربه کرده، در مقیاس جمعیتی و اقتصادی آن، کاملاً کم‌نظیر است. گزارش اخیر اکونومیست تصویری روشن از این رشد سریع و در عین حال، ریسک‌های پنهان آن ارائه می‌دهد؛ ریسک‌هایی که می‌توانند مسیر اقتصادی گویان را برای سال‌های آینده تحت تأثیر قرار دهند.
اقتصاد پنج‌برابری؛ اثر ضربه‌ای نفت
از سال ۲۰۱۹، زمانی که نخستین بشکه‌ها از میدان عظیم استابروک استخراج شد، اقتصاد گویان عملاً پنج برابر شده است. افزایش قیمت نفت در پی تنش‌های منطقه‌ای، اکنون درآمدهای این کشور را به سطحی غیرمنتظره رسانده است. با قیمت نفت در حوالی ۱۰۰ دلار، گویان هر هفته بیش از ۶۰۰ میلیون دلار درآمد نفتی کسب می‌کند و پیش‌بینی می‌شود تولیدات امسال حدود ۳۳ میلیارد دلار ارزش داشته باشد. برای کشوری کمتر از یک میلیون نفر، این رقم شبیه جهش یک‌شبه به طبقه کشورهای ثروتمند است.
شتاب شرکت‌های نفتی؛ موتور توسعه از بیرون
رونق گویان نه از دل یک صنعت داخلی توسعه‌یافته، بلکه از طرف شرکت‌های بزرگ خارجی به‌ویژه اکسون‌موبیل هدایت می‌شود. این شرکت با سرعتی فراتر از برنامه‌های اولیه، در حال افزودن تأسیسات تولید و ذخیره‌سازی فراساحلی است. چندین واحد FPSO فعال یا در حال ساخت هستند و پروژه‌های هشتم و نهم نیز در مسیر توسعه قرار گرفته‌اند.
این توسعه پرشتاب، یک پیام کلیدی دارد:
هزینه‌های عظیم اولیه شرکت‌ها زودتر از موعد بازپرداخت می‌شود؛ بنابراین سهم دولت گویان در سال‌های آینده از ۱۴.۵ درصد فعلی به بیش از ۵۰ درصد افزایش خواهد یافت. این تغییر نقطه عطفی برای منابع مالی کشور خواهد بود.
وابستگی سنگین به نفت؛ تکرار یک الگوی آشنا
اگرچه درآمدها در حال افزایش است، ساختار اقتصادی گویان به شکلی خطرناک به نفت متکی شده است.
نفت اکنون سه‌چهارم اقتصاد کشور و نیمی از بودجه دولت را تشکیل می‌دهد. افزایش قیمت انرژی نیز هزینه‌های زندگی را به شدت بالا برده و بهای مسکن و خوراک از ۲۰۲۱ تاکنون ۷۵ درصد افزایش یافته است.
این روند همان الگوی شناخته‌شده «نفرین منابع» است؛ جایی که شکوفایی یک بخش، سایر صنایع را تضعیف کرده و اقتصاد را تک‌بُعدی می‌کند.
چالش‌های اجرایی؛ زیرساخت‌ها زیر فشار پول
دولت گویان تلاش کرده از این فرصت برای توسعه زیرساخت‌ها بهره ببرد و پروژه‌های بزرگ شامل بزرگراه‌ها، پل‌ها، مدارس و بیمارستان‌ها را آغاز کرده است. در کنار این سرمایه‌گذاری‌ها، دولت تاکنون توانسته تورم پایه و کسری بودجه را کنترل کند که نشانه‌ای مثبت است.
اما مشکلات جدی نیز در حال ظهور است. بسیاری از پروژه‌های کلیدی، از جمله طرح انتقال گاز به ساحل، با تأخیر و افزایش چندین‌برابری هزینه‌ها روبه‌رو هستند. صنعت نفت بهترین نیروهای متخصص را جذب کرده و سایر بخش‌های اقتصادی را با کمبود نیروی کار مواجه کرده است. علاوه بر این، نشانه‌هایی از تصمیم‌گیری‌های مبتنی بر ملاحظات سیاسی و اتلاف منابع عمومی دیده می‌شود که می‌تواند در بلندمدت توان دولت را تضعیف کند.
آینده گویان؛ فرصت یا خطر؟
گویان اکنون در نقطه‌ای حساس قرار دارد؛ درآمدهای نفتی عظیم، مسیر رشد اقتصادی را باز کرده اما همین درآمدها می‌توانند اقتصاد را در معرض نوسانات شدید و آسیب‌پذیری قرار دهند. کارشناسان معتقدند تنها راه تضمین توسعه پایدار، هدایت بخش بزرگی از درآمدهای فعلی به صندوق ثروت ملی و ایجاد سپری در برابر شوک‌های قیمتی است.
در نهایت، سرنوشت اقتصادی گویان به این بستگی دارد که آیا دولت می‌تواند میان «رونق فوری» و «پایداری بلندمدت» تعادل برقرار کند یا خیر. اگر کشور موفق شود از این فرصت استثنایی برای تنوع‌بخشی به اقتصاد، توسعه زیرساخت و تقویت نهادهای مالی استفاده کند، گویان می‌تواند به یکی از نمونه‌های موفق مدیریت درآمدهای نفتی تبدیل شود. در غیر این صورت، همانند بسیاری از کشورهای نفت‌خیز دیگر، ممکن است با تبعات اقتصادی ناشی از وابستگی بیش از حد به منابع طبیعی روبه‌رو شود.